Donatı nedir? Betonarmede demirin görevi

Donatı ne demek?

Donatı, betonun içine yerleştirilen çelik çubuklardır; şantiyede çoğu zaman "inşaat demiri" denir. Beton ezilmeye karşı çok güçlüdür ama çekildiğinde ya da eğildiğinde kolayca çatlar. Donatı tam bu işi üstlenir: basıncı beton, çekmeyi çelik taşır. İkisinin birlikte çalıştığı yapıya betonarme denir. Bugün yapılan binaların çoğu betonarmedir.

Neden çelik, neden nervürlü?

Çelik ile beton sıcakta ve soğukta hemen hemen aynı oranda genleşip büzülür; bu yüzden ayrılmadan birlikte çalışabilirler. Çubukların yüzeyindeki çıkıntılara nervür denir; çubuğun betona tutunmasını artırırlar. Çelik tek başına ince ve güçlüdür ama nemde paslanır, yangında çabuk ısınır; beton onu sarar ve korur.

Projede çubuklar çaplarıyla yazılır: Ø12, Ø16 gibi; sayı milimetredir. Çeliğin de kendi sınıfı vardır. Bugün yaygın olanlar B420C ve B500C'dir; sayı çeliğin akma dayanımını, sondaki harf ne kadar uzayabildiğini anlatır.

Binanın neresinde?

• Temelde: binanın yükünü zemine yayan kalın plakta ya da kirişlerde. Bir türünü radye temel yazısında anlattık.
• Kolonlarda: boyuna çubuklar ve onları çember gibi saran etriyeler.
• Kirişlerde ve döşemelerde: en çok çekmenin olduğu yerde, çoğu zaman alt tarafta daha sık.
• Perde duvarlarda: iki yüzde ızgara biçiminde.

Etriyeler boyuna çubukları bir arada tutar ve betonun yanlara açılmasını sınırlar. Kolon ve kiriş birleşimlerinde sık konmaları bu yüzdendir. Çubukların birbirine eklendiği yerlerde yeterli bir bindirme boyu bırakılır: çubuklar yeterince üst üste binmezse yük birinden ötekine geçemez. Çubuklarla kalıp arasına konan küçük takozlar da donatının kalıba değmesini önler ve pas payını sağlar.

Evinizde nerede karşınıza çıkar?

Bitmiş bir evde donatı görünmez; kaba inşaat sırasında görülür. Şantiye fotoğraflarında kolonlardan yukarı uzanan çubuklar ve döşemedeki ızgaralar donatıdır. Sue Park Suites'in şantiye günlüğünde temel ve kapalı otopark zemininin donatısını görebilirsiniz. Her dökümden önce donatının projeye uygun bağlanıp bağlanmadığını yapı denetim kuruluşu kontrol eder ve tutanağa geçirir. Beton döküldükten sonra donatı bir daha görülmediği için bu fotoğraflar ve tutanaklar binanın kaydı olarak saklanır.

Erzurum'da

Kışın yollara ve otopark rampalarına dökülen tuz, betonun içine sızarsa donatıyı paslandırabilir. Paslanan çelik şişer ve üstündeki betonu çatlatır. Bu yüzden soğuk iklimde, özellikle açık otoparklarda ve rampalarda, pas payının ve betonun kalitesinin önemi artar. Kapalı otoparkta araçların taşıdığı kar ve tuzlu su da aynı etkiyi yapar; zeminin eğimi ve süzgeçler bu suyu uzaklaştırır. Betonun kendisini beton sınıfları yazısında anlattık.

Terimlerin bir projede nasıl yer aldığına bakmak isterseniz, aşağıdan devam eden projelerimize ve daire kâşifine geçebilirsiniz.