Donma-çözülme nedir, cepheye ne yapar?

Donma-çözülme ne demek?

Donma-çözülme, malzemenin içine giren suyun donup çözülmesiyle oluşan yıpranmadır. Su donarken hacmi yaklaşık onda bir büyür. Beton, sıva, tuğla ya da taşın gözeneklerine dolan su donduğunda içeriden iter; çözülünce su biraz daha derine ilerler ve bir sonraki donmada daha geniş bir yeri zorlar. Bu döngü her kış onlarca kez tekrarlanır, malzeme yavaş yavaş çatlar, kabarır, pul pul dökülür.

Zarar tek bir gecede olmaz; yıllara yayılır. Bu yüzden donma-çözülme çoğu zaman fark edildiğinde birkaç kışın birikmiş izidir. İyi haber şu: suyun malzemeye girmesi engellendiğinde döngü başlamaz. Donma-çözülme bütün soğuk iklimlerin ortak sorunudur; sıcak iklimlerde neredeyse görülmez.

Malzeme neden su çeker?

Beton, sıva ve tuğla gözeneklidir; ince gözenekler suyu bir sünger gibi içine çeker. Ne kadar çok su emerse o kadar çok su donar. Bu yüzden sık, az gözenekli bir beton ya da iyi pişmiş bir tuğla, gözenekli ve kötü pişmiş olandan donmaya karşı çok daha dayanıklıdır. Suyun bir kısmı yağmurdan ve kardan gelir; bir kısmı da içeriden, evdeki nemin soğuk duvarın içinde yoğuşmasından.

Cephede nasıl görünür?

Donma-çözülmenin izleri, binaya biraz dikkatle bakınca kolayca görülür:

• sıvada ve boyada kabarma, yer yer dökülme,
• beton yüzeylerde tozlanma ve ince pullar hâlinde kalkma,
• taş ve tuğlada katman katman ayrılma,
• derzlerde açılma ve harcın dökülmesi,
• saçak altında, parapet duvarlarında ve pencere denizliklerinde çatlak.

Sorun çoğu zaman suyun toplandığı yerden başlar: yatay yüzeyler, köşeler, ucunda damlalık olmayan çıkıntılar, oluğun ya da iniş borusunun taştığı yerler. Kış güneşinde eriyen kar suyunun duvar boyunca aktığı izler de aynı haritanın parçasıdır. Cephede bir bölümün ötekinden daha hızlı yıprandığını görürseniz, suyun o bölüme nereden geldiğine bakmak gerekir.

Kışın kullanılan buz çözücü tuz sorunu büyütür: tuzlu su daha uzun süre sıvı kalır, gözeneklere daha derin işler ve yüzeyde ek bir zorlanma yaratır. Dış merdivenlerde ve otopark girişlerinde yüzeyin pul pul kalkması çoğu zaman bu ikisinin birleşimidir.

İç tarafta da belirtileri vardır. Dış duvarın içten soğuk kaldığı köşelerde nem ve küf, çoğu zaman aynı duvarın dışında suyun ve soğuğun birlikte çalıştığının işaretidir.

Evinizde nerede karşınıza çıkar?

Bir binada donma-çözülmeye en açık yerler, suyun ve soğuğun birlikte bulunduğu yerlerdir:

• Balkonlar: döşemenin üstü ve özellikle kenarları; eğim yoksa su balkonda kalır.
• Dış merdivenler ve basamaklar: kar ve buz çözücü tuzla birlikte en çok yıpranan yerler.
• Duvar dipleri ve bahçe duvarları: topraktan nem çeken alt bölümler.
• Çatı parapetleri ve saçaklar: iki yüzü de havaya açık ince elemanlar.
• Pencere altı denizlikleri: suyun duvardan uzağa atılması gereken yerler.
• Otopark rampaları ve girişleri: kar, tuz ve tekerleklerin taşıdığı su.

Bir daireye ya da binaya bakarken balkon kenarlarına, merdiven basamaklarına ve cephenin alt bölümüne göz atmak, binanın suyla ilişkisini çabucak gösterir. Yeni bir binada bu yerlerin iyi çözülüp çözülmediğini detaylara bakarak anlayabilirsiniz: balkonda suyun aktığı yön ve süzgeç, denizliğin duvardan taşan ucu, merdiven basamağının eğimi. Su yalıtımı ve çatı detayları için müteahhide sorulacakları Ev alırken sayfamızda topladık.

Nasıl önlenir?

Önlemler dört başlıkta toplanır; en etkili olanı en baştadır.

1. Suyu uzak tutmak: yatay yüzeylere eğim vermek, çıkıntıların altına damlalık açmak, denizlikleri duvardan taşırmak, oluk ve iniş borularını yeterli büyüklükte ve temiz tutmak, balkon ve teraslarda su yalıtımı yapmak. Su girmeyen malzeme donmaz.
2. Doğru malzeme: dışarıda kalan betonlar için suyu az, sık bir karışım ve donmaya karşı hava sürükleyici katkı. Bu katkı betonun içinde çok küçük hava kabarcıkları oluşturur; donan su genleşirken bu boşluklara yer bulur. Taş, tuğla ve betonun içindeki kum ile taşın da donmaya dayanıklı olması gerekir; bunu agrega yazısında anlattık.
3. Duvarı sıcak tutmak: dıştan yapılan ısı yalıtımı, yani mantolama, taşıyıcı duvarı donma bölgesinin dışına çıkarır ve kuru tutar. Ayrıntısı ısı yalıtımı yazısında.
4. Bakım: çatlakları ve açılan derzleri erken kapatmak, oluk ve süzgeçleri her sonbahar temizlemek, balkon süzgeçlerinin tıkanmadığından emin olmak. Cephede yeni bir leke ya da kabarma, suyun nereden girdiğini bulmak için en açık ipucudur.

Cephe boyası ve kaplamaları da önemlidir, ama her kaplama iyi sonuç vermez. Duvarı tamamen kapatan, buhar geçirmeyen bir kaplama içeriden gelen nemi hapseder; hapsolan su donunca kaplamayı arkadan iter ve kabartır. İyi bir dış cephe kaplaması yağmuru dışarıda tutarken içeriden gelen buharın çıkmasına izin verir.

Yapım sırasında da dikkat gerekir: kışın dökülen beton donarsa yüzeyi baştan zayıf kalır ve donma-çözülmeye çok daha erken yenilir. Bunu kış betonu yazısında anlattık.

Erzurum'da

Erzurum'da donma-çözülme yalnız kışın derdi değildir. Sonbaharda ve ilkbaharda gündüz eriyen kar gece yeniden donar; güneşli kış günlerinde de güneye bakan cephelerde aynı döngü yaşanır. Yüksek rakımda gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkı büyüktür ve kar yerde uzun süre kalır. Bu yüzden şehirde cephe, balkon ve çatı detaylarının su toplamayacak biçimde çözülmesi, ılık şehirlere göre çok daha önemlidir.

Kar çatıda da çalışır. Çatının ısı kaçıran bölümlerinde eriyen kar saçakta yeniden donar ve buz sarkıtları ile buz setleri oluşturur. Buz seti, arkasında biriken suyu kiremitlerin altına iter; su çatı arasına ve duvarın üst bölümüne sızar. Saçak detayları ile çatı yalıtımının bu yüzden birlikte düşünülmesi gerekir.

Kar temizliği de payını alır: balkonda ve terasta biriken kar eridiğinde suyu aynı yerde tutar; kürenip uzaklaştırılması yüzeyleri korur. Aynı nedenle bakım da mevsime bağlıdır: oluk ve süzgeçlerin karlar yağmadan temizlenmesi, çatlakların kış gelmeden kapatılması, bir sonraki ilkbaharda karşılaşılacak zararı küçültür.

Erzurum'da inşa ettiğimiz binaları kat kat görmek isterseniz, aşağıdan devam eden projelerimize ve daire kâşifine geçebilirsiniz.