Soğukta beton nasıl dökülür? Erzurum'da kış betonu

Kış betonu ne demek?

Kış betonu, hava soğukken dökülen betonun donmadan ve yeterince sertleşmesi için alınan önlemlerin bütününe verilen addır. Beton, çimento ile suyun tepkimesiyle sertleşir. Bu tepkime soğukta yavaşlar, donma noktasının altında neredeyse durur. Taze beton erken donarsa içindeki su buza dönüşüp genleşir ve betonun yapısını kalıcı olarak bozar. Kış betonunun amacı, beton yeterince güçlenene kadar onu soğuktan korumaktır.

Beton için ne kadar soğuk "soğuk"tur?

Su sıfırda donar, ama beton için tehlike daha önce başlar. Hava artı beş derecenin altına indiğinde sertleşme belirgin biçimde yavaşlar; kuralların çoğu kış önlemlerini bu sınırdan itibaren ister. Gece ile gündüz arasındaki fark, rüzgâr ve dökülen elemanın inceliği de önemlidir: ince bir döşeme, kalın bir temelden çok daha çabuk soğur. Rüzgâr betonun yüzeyinden ısıyı ve suyu hızla çeker; açık bir çatı döşemesi, rüzgârsız bir avludaki temelden daha zor korunur.

Beton sertleşirken kendisi de ısı üretir ve kalın elemanlar bu ısıyı daha uzun tutar. Kış önlemleri büyük ölçüde bu doğal ısıyı korumaya dayanır: örtü ve yalıtım, betonun kendi ürettiği ısıyı içeride tutar.

Asıl kritik dönem ilk günlerdir. Beton küçük bir başlangıç dayanımına ulaşmadan donarsa zarar geri dönmez; bu eşiği geçtikten sonra tek bir donmaya dayanabilir, ama dayanımını kazanması için yine sıcak tutulması gerekir. Bu yüzden kış betonunda konuşulan şey yalnız döküm günü değil, dökümden sonraki birkaç gündür.

Şantiyede hangi önlemler alınır?

Önlemler üç aşamada düşünülür: dökümden önce, döküm sırasında ve dökümden sonra.

Dökümden önce

• Karışım: beton santralinde sıcak su ve gerekirse ısıtılmış agrega kullanılır. Sertleşmeyi hızlandıran ya da donmayı geciktiren katkılar eklenir; karışımdaki su olabildiğince az tutulur, çünkü fazla su donunca daha çok zarar verir.
• Zemin ve kalıp: donmuş zemine, karlı ya da buzlu kalıba beton dökülmez. Kar ve buz temizlenir; gerekirse kalıp ve donatı önceden ısıtılır. Çelik kalıp ahşaptan çabuk soğur, bu yüzden kışın kalıbın dış yüzü de yalıtılabilir.
• Takvim: döküm, hava tahminine bakılarak günün en ılık saatlerine planlanır. Önümüzdeki gecelerin çok soğuk geçeceği biliniyorsa döküm ertelenebilir.

Döküm sırasında

• Beton santralden çıktıktan sonra beklemeden dökülür; uzun bekleyen beton soğur.
• Betonun ve havanın sıcaklığı ölçülüp kaydedilir.
• Taze betona yağan kar eriyip yüzeyin suyunu artırır; dökülen yüzey hemen örtülür.

Dökümden sonra

• Örtme ve yalıtım: dökülen yüzey brandayla ve yalıtım örtüleriyle kapatılır. Çok soğuk havada elemanın çevresine çadır kurulur ve içi ısıtılır. Isıtıcılar kullanılırken betonun kurumaması ve yanma gazlarının taze yüzeye zarar vermemesi gözetilir.
• Bakım süresi: soğukta beton yavaş sertleştiği için koruma daha uzun sürer, kalıplar daha geç alınır. Örtünün altında beton nemli tutulur; soğuk ve kuru hava yüzeyin erken kurumasına ve çatlamasına da yol açar.
• Takip: döküm günü alınan numunelerin bir kısmı betonla aynı koşulda bekletilir; böylece yapıdaki betonun dayanımı, laboratuvardakinden ayrı olarak izlenir.

Katkılar ne işe yarar?

Kışın kullanılan katkılar iki türlüdür. Sertleşmeyi hızlandıranlar betonun daha erken dayanım kazanmasını sağlar; donmayı geciktirenler suyun donma sıcaklığını biraz düşürür. İkisi de betonu ısıtmaz, bu yüzden örtü ve ısıtma olmadan tek başına yetmez. Klorür içeren eski tip hızlandırıcılar çeliği paslandırdığı için betonarmede kullanılmaz.

Bu önlemlerin çoğu sade işlerdir, ama birlikte ve zamanında yapılmaları gerekir. Kış betonunu iyi yapan, tek bir katkı ya da makine değil, bu işlerin hiçbirinin atlanmamasıdır.

Neden önemli?

Erken donan betonun zararı her zaman hemen görünmez. Yüzey bir süre sonra tozlanabilir, pul pul kalkabilir; içte dayanım hesaplananın altında kalabilir. Bunun ölçüsü, döküm günü alınan numunelerin deney sonuçlarıdır. Sonuç sınıfın altında kalırsa yapıdan karot denen silindir parçalar alınır ve beton yeniden denenir; gerekirse eleman güçlendirilir ya da yeniden yapılır.

Kalıp alma zamanı da bu yüzden önemlidir. Kalıplar ve dikmeler, beton kendi ağırlığını taşıyacak dayanıma ulaşmadan alınırsa döşemede sehim ve çatlak görülebilir. Kışın bu süre uzar; karar, betonla aynı koşulda bekletilen numunenin sonucuna göre verilir. Kayıtlar da önemlidir: hangi gün hangi önlemle döküldüğü, sıcaklık ölçümleri ve numune sonuçları, yıllar sonra binayı inceleyecek bir mühendisin elindeki en değerli bilgidir.

Önlemle dökülen betonun kış aylarında döküldüğü için daha zayıf olması gerekmez. Fark, önlemin alınıp alınmadığında ve kayıtların tutulup tutulmadığındadır. Betonun sınıfını ve deneyin nasıl yapıldığını beton sınıfları yazısında anlattık.

Ev bakarken, kışın dökülmüş katlar varsa hangi önlemlerin alındığını ve o dökümlerin numune sonuçlarını sorabilirsiniz. Müteahhide sorulacak diğer sorular Ev alırken sayfamızda.

Erzurum'da kış betonu

Erzurum, yüksek rakımı ve karasal iklimiyle Türkiye'nin en soğuk şehirleri arasındadır. Meteoroloji kayıtlarında en soğuk ayların ortalama sıcaklığı sıfırın epey altındadır ve donlu geceler yalnız kış aylarıyla sınırlı kalmaz: sonbaharın sonunda ve ilkbaharın başında da gece sıcaklığı sıfırın altına iner. Bu yüzden şehirde kış önlemi, takvimin kısa bir dönemi için değil, yılın uzun bir bölümü için gerekir.

Şantiyeler iş takvimini buna göre kurar: büyük dökümler çoğu zaman ılık aylara toplanır, kışın dökülmesi gereken betonda yukarıdaki önlemler alınır. Kar ve soğuk şantiyenin kendisini de yavaşlatır: malzeme taşıma, vinç çalışması ve kalıp işçiliği kışın daha uzun sürer. Kışın iş, çoğu zaman kapalı alanlara ve iç işlere kayar. Bu önlemler zaman ve emek ister; iş programı kışı bu yüzden ayrıca hesaba katar. Soğuk, yalnız taze betonu değil, bitmiş binayı da sınar; suyun gözeneklerde donup çözülmesinin yüzeylere etkisini donma-çözülme yazısında, betonun içindeki kum ve taşın bu iklimde neden önemli olduğunu agrega yazısında anlattık. Şehrin semtlerini tanımak isterseniz Erzurum semt rehberine bakabilirsiniz.

Erzurum'da inşa ettiğimiz binaları kat kat görmek isterseniz, aşağıdan devam eden projelerimize ve daire kâşifine geçebilirsiniz.